بیماری دیابتشناخت، تشخیص زودهنگام و غربالگری قند خون
بیماری دیابت یکی از مهمترین اختلالهای متابولیسم کربوهیدراتها است که ویژگی اصلی آن افزایش سطح گلوکز یا قند خون است. دیابت مزمن زمینهساز بروز سایر بیماریها، بیماریهای کلیوی، آترواسکلروز و سایر عوارض است؛ بنابراین شناخت، پیشگیری و غربالگری منظم نقش کلیدی در کنترل آن دارد.
دیابت چیست؟
بیماری دیابت یکی از مهمترین اختلالهای متابولیسم کربوهیدراتها میباشد که ویژگی اصلی آن افزایش سطح گلوکز یا قند خون میباشد. بیماری دیابت مزمن زمینهای برای بروز سایر بیماریها، مرگ و میر، بیماریهای کلیوی، آترواسکلروز و سایر موارد میباشد.
سطح طبیعی قند خون پلاسما بهطور طبیعی در محدوده 70 تا 95 میلیگرم در دسیلیتر (70-95 mg/dl) و بهطور خلاصه کمتر از 100 میلیگرم در دسیلیتر پلاسما میباشد.
معیارهای تشخیص دیابت
طبق پیشنهاد انجمن دیابت آمریکا برای تشخیص بیماری دیابت دو نتیجه غیرطبیعی از آزمایشهای زیر موردنیاز است:
- قند خون ناشتای بیشتر یا مساوی 126 mg/dl
- سطح قند خون دو ساعت بعد از غذا یا آزمایش 2HPP بیشتر یا مساوی 200 mg/dl
- قند خون ناشتای بیشتر یا مساوی 200 mg/dl بههمراه علایم بالینی بیماری دیابت
- میانگین قند خون سهماهه بیشتر یا مساوی 6.5٪ (Hb A1C)
| شرایط | قند خون ناشتای پلاسما | قند خون ۲ ساعت بعد از غذا | میانگین قند ۳ ماه گذشته (Hb A1C) |
|---|---|---|---|
| شرایط طبیعی | کمتر از 100 | کمتر از 140 | - |
| پیشدیابت | - | - | 5.7٪ – 6.4٪ |
| گلوکزناشتایی معیوب | 100-125 | - | - |
| عدم تحمل گلوکز | - | 140-199 | - |
| دیابت ملیتوس | ≥ 126 | ≥ 200 | ≥ 6.5٪ |
طبقهبندی انواع دیابت
طبقهبندیهای مختلفی برای دیابت وجود دارد ولی در حالت کلی دو نوع دیابت داریم:
دیابت نوع یک
۵ تا ۱۰ درصد مبتلایاندیابت نوجوانان؛ با تخریب خودایمنی سلولهای بتای جزایر لانگرهانس و کمبود مطلق انسولین مشخص میشود و درمان با انسولین در آن ضروری است.
دیابت نوع دو
۹۰ تا ۹۵ درصد مبتلایاندیابت بزرگسالان؛ با مقاومت به انسولین و کمبود فزاینده انسولین مشخص میشود و اغلب با سبک زندگی و داروهای خوراکی کنترل میگردد.
دیابت نوع یک
دیابت نوع یک حدود ۵ تا ۱۰ درصد از دیابتها را تشکیل میدهد. این بیماری با تخریب خودایمنی سلولهای بتای جزایر لانگرهانس و در نتیجه کمبود مطلق انسولین مشخص میشود. اگرچه بیشتر در جوانان دیده میشود، اما در هر سنی ممکن است رخ دهد.
علت اصلی مشخص نیست، اما عوامل ژنتیکی (مانند ژنهای HLA-DR/DQ)، عفونتهای ویروسی، سموم و عوامل محیطی در ایجاد آن نقش دارند. در این بیماران تخریب سلولهای بتا منجر به عدم ترشح انسولین، هایپرگلیسمی و سطح بسیار پایین C-peptide میشود. درمان نشدن این وضعیت میتواند منجر به کتواسیدوز دیابتی شود که یک اورژانس پزشکی نیازمند مداخله فوری است.
اتوآنتیبادیهای تشخیصی
حداقل دو اتوآنتیبادی با افزایش خطر ابتلا به دیابت نوع ۱ همراه است؛ سطوح سرمی اتوآنتیبادیهای زیر پیشبینی بروز دیابت نوع ۱ را افزایش میدهند:
GAD65 بیشترین حساسیت را بهعنوان یک مارکر غربالگری واحد برای تشخیص افراد مثبت نسبت به آنتیبادی چندگانه دارد. IAA در کودکان خردسال مبتلا به دیابت نوع ۱ شایعتر است، در حالی که GAD65 در بزرگسالان متداولتر است.
دیابت نوع دو
متداولترین فرم دیابت بوده و در حدود ۹۰ درصد مبتلایان را شامل میشود؛ این بیماری فامیلی است. دیابت نوع دو با مقاومت به انسولین مشخص میگردد و افراد مبتلا در مراحل شروع میتوانند فاقد علامت باشند، بنابراین ارزیابی معمول برای افراد با خطر بالای ابتلا توصیه میشود.
فاکتورهای خطر
بیماری دیابت نوع دو در بزرگسالان متداول است اما میتواند در هر سنی حتی کودکی بروز کند.
انجمن دیابت آمریکا غربالگری دیابت نوع دو را در بزرگسالان چاق یا دارای اضافهوزن با یک یا چند فاکتور خطر توصیه میکند. بهطور کلی توصیه میشود افراد با سن 45 سال و بیشتر هر سه سال یکبار غربالگری شوند؛ در افراد پرخطر زودتر و مکررتر. آزمایش ترجیحی: گلوکز ناشتا یا HbA1c. اگر قند خون تصادفی بیشتر یا مساوی 160 باشد باید آزمایش گلوکز پلاسمای ناشتا، HbA1c و تست تحمل گلوکز خوراکی پس از مصرف 75 گرم گلوکز انجام گیرد.
دستگاههای کنترلکننده خانگی قند نباید برای تشخیص دیابت به کار روند؛ ولی اگر نتیجه گلوکز مویرگی بیشتر یا مساوی 140 باشد باید مجددا با نمونه خون وریدی (قند ناشتا، HbA1C و OGTT) ارزیابی شود. اکثر مبتلایان به دیابت نوع دو با رژیم غذایی، ورزش و داروهای خوراکی کنترل میشوند و بعضی به انسولیندرمانی نیاز دارند.
مقایسه دیابت نوع یک و نوع دو
| ویژگی | دیابت نوع یک | دیابت نوع ۲ |
|---|---|---|
| فراوانی | 5٪ – 10٪ | 90٪ – 95٪ |
| سن شروع | هر سنی، اما اغلب در کودکان و نوجوانان | افزایش خطر ابتلا با افزایش سن، اما با امکان رخداد در کودکی و نوجوانی |
| فاکتورهای خطر | ژنتیکی، اتوایمن، محیطی | ژنتیکی، چاقی، سبک زندگی، نژاد، فشارخون، دیسلیپیدمی، سندرم تخمدان پلیکیستیک |
| پاتوژنز | تخریب سلولهای بتا پانکراس، اغلب اتوایمیون | غیراتوایمیون، مقاومت به انسولین و کمبود فزاینده انسولین |
| سطح C-peptide | خیلی کم یا غیرقابل تشخیص | قابل تشخیص |
| پیشدیابت | امکان وجود اتوآنتیبادیهای مختلف | عدم وجود اتوآنتیبادیهای پانکراسی |
| داروهای درمانی | نیاز مطلق به انسولین | عوامل خوراکی یا داروهای کاهنده قند خون تزریقی غیرانسولینی |
| اقدامات موثر برای پیشگیری | شناخته نشده؛ تحقیقات علمی در حال انجام است | سبک زندگی (کاهش وزن، ورزش و ...) |
غربالگری و اندازهگیری خانگی
انجمن دیابت آمریکا غربالگری دیابت نوع دو را در بزرگسالان چاق یا دارای اضافهوزن که یک یا تعداد بیشتری از فاکتورهای خطر ابتلا به دیابت را دارند توصیه میکند. بهطور کلی توصیه میشود که افراد با سن 45 سال و بیشتر هر سه سال یکبار برای دیابت غربالگری شوند. غربالگری در افراد با خطر بالا زودتر و چند بار انجام گیرد.
- اگر قند خون تصادفی بیشتر یا مساوی 160 باشد باید آزمایش گلوکز پلاسمای ناشتا و HbA1c و تست تحمل گلوکز خوراکی (OGTT) انجام گیرد.
- اگر گلوکز مویرگی بیشتر یا مساوی 140 باشد باید مجددا با نمونه خون وریدی ارزیابی شود.
- اکثر مبتلایان به دیابت نوع دو با رژیم غذایی، ورزش و عوامل خوراکی کنترل میشوند؛ بعضی به انسولین نیاز دارند.
پرسشهای متداول
محدوده طبیعی قند خون ناشتا چقدر است؟
بهطور طبیعی ۷۰ تا ۹۵ میلیگرم در دسیلیتر و بهطور خلاصه کمتر از ۱۰۰ میلیگرم در دسیلیتر پلاسما است.
دیابت چگونه تشخیص داده میشود؟
با دو نتیجه غیرطبیعی از آزمایشهای قند ناشتا، قند دو ساعت بعد از غذا، قند تصادفی همراه علایم بالینی یا HbA1c.
تفاوت اصلی دیابت نوع یک و نوع دو چیست؟
نوع یک اتوایمن با کمبود مطلق انسولین و نیاز قطعی به انسولین است؛ نوع دو با مقاومت به انسولین همراه است و اغلب با داروهای خوراکی کنترل میشود.
آیا دستگاه قندسنج خانگی برای تشخیص قابل اتکا است؟
خیر؛ این دستگاهها فقط برای پایش روزانه هستند. نتیجه مویرگی بیشتر یا مساوی ۱۴۰ نیاز به ارزیابی با خون وریدی دارد.
چه کسانی و هر چند وقت یکبار باید غربالگری شوند؟
افراد ۴۵ سال و بیشتر هر ۳ سال یکبار؛ افراد پرخطر زودتر و مکررتر بر اساس نظر پزشک.
آیا همه بیماران دیابتی به انسولین نیاز دارند؟
بیماران نوع یک بله؛ در نوع دو اکثر بیماران با رژیم و داروهای خوراکی کنترل میشوند و تنها بعضی به انسولین نیاز پیدا میکنند.
جمعبندی
در این مقاله به انواع بیماری دیابت، روشهای پیشگیری و درمان و آزمایشهای تشخیصی لازم پرداختیم. آگاهی از این بیماری میتواند به پیشگیری از ابتلا و کنترل بهتر آن کمک کند. برای پذیرش آنلاین و انجام آزمایشهای مربوطه در آزمایشگاه دکتر یوسفی با بهترین کیتهای تشخیصی و دریافت مشاوره رایگان، میتوانید از لینکهای زیر اقدام کنید.